Polscy okuliści wojskowi w dwudziestoleciu międzywojennym

W grudniu 2025 r. doktorzy Krzysztof i Zbigniew Kopocińscy, bracia bliźniacy, członkowie Wojskowej Izby Lekarskiej, okuliści ze 105 Kresowego Szpitala Wojskowego w Żarach, a jednocześnie znakomici historycy medycyny specjalizujący się od wielu lat w opisie dziejów wojskowej służby zdrowia, wydali swoją kolejną (dziewiątą już) monografię, tym razem pt. „Polscy okuliści wojskowi w dwudziestoleciu międzywojennym” (Polish military ophthalmologists in the interwar period).

Jak sami zauważyli we wstępie książki, jest to publikacja napisana niejako pro domo sua przez doświadczonych wojskowych specjalistów chorób oczu, którzy w ten sposób wypełnili dużą lukę badawczą, gdyż żaden z naukowców nie podjął wcześniej nawet próby szerokiego przedstawienia organizacji działu okulistyki w ramach wojskowej służby zdrowia w okresie dwudziestolecia międzywojennego.

Autorzy skupili się przede wszystkim na przedstawieniu zarysu dziejów okulistyki oraz procesu wyodrębniania się osobnej specjalizacji w zakresie leczenia chorób narządu wzroku, opisali także strukturę, etat i obsadę personalną działów okulistyki w poszczególnych placówkach wojskowej służby zdrowia oraz główne problemy zdrowotne pacjentów leczonych przez okulistów wojskowych, a także stosowane wówczas metody diagnostyczno-lecznicze, aktywność naukową wojskowych oftalmologów oraz ich dokonania na polu orzecznictwa wojskowo-lekarskiego, sposoby zdobywania specjalizacji z zakresu okulistyki przez lekarzy wojskowych, przeprowadzili również dogłębną charakterystykę badanej grupy itp.

Ważnym dokonaniem Autorów jest także rozwikłanie dość skomplikowanej historii numeracji kolejnych Zjazdów Okulistów Polskich czy też ustalenie liczby oftalmologów, którzy osiągnęli stopień generała. Wszystkich wielbicieli sportu, w szczególności piłki nożnej, z pewnością zainteresują dokonania na tym polu dwóch znakomitych okulistów: ppłk. dr. Zygmunta Żołędziowskiego – prezesa Polskiej Ligi Piłki Nożnej a jednocześnie kierownika sekcji piłkarskiej WKS „Legia” Warszawa i ppłk. dr. Edmunda Rosenhaucha, prezesa Żydowskiego Klubu Sportowego „Makkabi” Kraków.

W aneksie zawarto noty biograficzne 74 okulistów, w tym wielu po raz pierwszy w historiografii. Na uwagę zasługuje fakt, iż byli wśród nich prawdziwi luminarze polskiej medycyny, którzy wychowali całe grono polskich okulistów i mieli znaczący wpływ na rozwój tej specjalności w naszym kraju np. Ignacy Abramowicz, Teodor Bałłaban, Władysław Pol, Witold Starkiewicz.

Publikacja w głównej mierze została oparta na materiałach dokumentalnych zgromadzonych w polskich i zagranicznych archiwach, w tym m.in.: Centralnym Archiwum Wojskowym w Warszawie, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie (Anglia), Archiwum Śląskiej Izby Lekarskiej w Katowicach, Głównej Bibliotece Lekarskiej w Warszawie.

Na strukturę monografii składa się 8 rozdziałów, wstęp, epilog i podsumowanie, bibliografia, indeks nazwisk i nazw geograficznych, wykaz skrótów, spis rycin, fotografii i tabel oraz trzy aneksy. Nie do przecenienia jest obecność licznych fotografii, z których część została zaprezentowana bądź opisana po raz pierwszy w historiografii.

Warto szczególnie mocno podkreślić, że całość prowadzonych wieloletnich badań naukowych, jak i samo wydanie publikacji, Autorzy sfinansowali z własnych oszczędności, toteż taka postawa pro publico bono musi budzić zasłużony szacunek i uznanie. Autorzy dedykowali monografię pamięci swego zmarłego Ojca, Stanisława Kopocińskiego.

Ppłk rez. dr hab. n. med. Mariusz Goniewicz, prof. UML w recenzji napisał m.in.: „Wiedza historyczna stanowi fundament dla rozwoju wojskowej służby zdrowia, pomagając w kształtowaniu jej przyszłości i reagowaniu na współczesne wyzwania. (…) Nie tylko spektakularne szarże kawalerii (…), ale także codzienna praca personelu wojskowych placówek medycznych wykonywana często w warunkach skrajnie trudnych i niebezpiecznych, z bezpośrednim zagrożeniem własnego życia powinna być przypominana i honorowana. (…) Monografia jest opracowaniem wartościowym i interesującym (…) skierowana jest nie tylko do naukowców (…), ale także do osób zajmujących się dziejami naszego kraju oraz pasjonatów historii (…). Jest ona jedną z pozycji czytelniczych, które koniecznie trzeba mieć w domowej bibliotece.”.

Drugi z recenzentów, płk rez. prof. dr hab. n. med. Tomasz Targowski, zwrócił uwagę, iż „monografia autorstwa Kopocińskich wnosi wiele cennych ustaleń naukowych (…). Obaj autorzy od wielu lat zajmują się badaniami dziejów polskiej wojskowej służby zdrowia a jednocześnie są lekarzami okulistami, toteż mają najlepsze predyspozycje do rzetelnego opracowania historii działalności oftalmologów wojskowych w II RP, czego dowodem jest ta publikacja. (…) Bez wątpienia stanowi wzór, który powinien być inspiracją dla naukowców zdolnych do podjęcia takiego wyzwania w odniesieniu do innych gałęzi medycyny obecnych w WP. Temat zaprezentowany w publikacji z całą pewnością zainteresuje nie tylko lekarzy wojskowych i historyków medycyny, lecz także wszystkich polskich okulistów, a także historyków wojskowości czy też badaczy zgłębiających dzieje Kresów Wschodnich…”.

Na tylnej stronie okładki Autorzy umieścili motto, którym są słowa znakomitego polskiego (rodem ze Lwowa) poety Zbigniewa Herberta: „Spośród wszystkich zmysłów najmądrzejsze są oczy. Oczy chronią duszę od zamętu”.

Poniżej możemy przeczytać kilka zdań podsumowujących całą publikację: „Wojskowi okuliści II RP byli nie tylko dobrze wyszkolonymi specjalistami wybranej dziedziny medycyny, ale także dzielnymi i ofiarnymi oficerami, którzy w służbie ojczyzny ryzykowali a bywało tracili swe życie. Kilku osiągnęło stopień generała, kilku zostało profesorami, a bardzo wielu cieszyło się wielkim uznaniem i szacunkiem w kraju, ale także poza jego granicami. Wszyscy oni budowali fundament działu okulistyki polskiej wojskowej służby zdrowia, na którym wyrosły wszystkie współczesne poradnie, oddziały i kliniki w wojskowych zakładach leczniczych w kraju. Autorzy, jako wojskowi okuliści i historycy medycyny, monografią niniejszą składają hołd wszystkim swoim poprzednikom i przywracają ich zbiorowej pamięci.”.

Serdecznie gratuluję Autorom kolejnej wartościowej monografii i polecam wszystkim lekturę tej zajmującej publikacji.

Justyna Wróbel-Gądek, rzecznik prasowy 105 Kresowego Szpitala Wojskowego z Przychodnią SPZOZ w Żarach

Kopociński Z., Kopociński K., Polscy okuliści wojskowi w dwudziestoleciu międzywojennym, Wyd. Quaestio, Wrocław 2025, ss. 710, ISBN 978-83-65815-82-8