Badanie PSA. Nowe zalecenia po 16 latach
Amerykańskie Towarzystwo Onkologiczne (ACS) po 16 latach zaktualizowało zalecenia dotyczące badań przesiewowych w kierunku raka prostaty. Eksperci rekomendują regularne oznaczanie stężenia PSA u mężczyzn w wieku 50–69 lat, a w grupach podwyższonego ryzyka – już od 45. roku życia. Nowe wytyczne określają również, kiedy podwyższony wynik wymaga dalszej diagnostyki.

Rak prostaty należy do najczęściej rozpoznawanych nowotworów złośliwych u mężczyzn. W Polsce odpowiada za blisko jedną czwartą zachorowań na nowotwory w tej grupie. Każdego roku diagnozę słyszy około 18–21 tys. pacjentów, a 5–5,5 tys. umiera z powodu tej choroby.
Nowotwór gruczołu krokowego może przez wiele lat rozwijać się bezobjawowo. Wczesne wykrycie zwiększa możliwości skutecznego leczenia. W przypadku raka ograniczonego do gruczołu krokowego wskaźnik pięcioletnich przeżyć względnych sięga niemal 100 proc. Amerykańskie Towarzystwo Onkologiczne (American Cancer Society, ACS) opublikowało 12 listopada 2026 r. nowe wytyczne dotyczące badań przesiewowych w kierunku raka prostaty.
To pierwsza tak istotna aktualizacja zaleceń od 2010 r. Uwzględnia ona wyniki badań wskazujących, że oznaczanie PSA może zmniejszać ryzyko rozpoznania zaawansowanego nowotworu i zgonu z jego powodu. Postępy w diagnostyce pozwalają jednocześnie ograniczać liczbę niepotrzebnych biopsji i przypadków nadmiernego leczenia.
Badanie PSA. Co się zmienia?
PSA (prostate-specific antigen) to antygen swoisty dla prostaty, białko wytwarzane przez komórki gruczołu krokowego. Jego stężenie oznacza się we krwi. Podwyższony wynik może wskazywać na nowotwór, ale występuje również w przebiegu innych schorzeń, m.in. łagodnego rozrostu prostaty czy stanu zapalnego.
Dotychczasowe zalecenia ACS koncentrowały się przede wszystkim na podejmowaniu świadomej decyzji o badaniu po konsultacji z lekarzem. Nowe rekomendacje wyraźniej określają, komu i jak często należy proponować oznaczanie PSA.
Mężczyznom o przeciętnym ryzyku zachorowania, w wieku 50–69 lat, ACS zaleca wykonywanie badania co dwa lata. W grupach podwyższonego ryzyka skrining powinien rozpoczynać się wcześniej. Coroczne oznaczanie PSA od 45. do 69. roku życia rekomendowane jest mężczyznom czarnoskórym oraz osobom z silnym rodzinnym obciążeniem rakiem prostaty. Dotyczy to m.in. mężczyzn, których krewny pierwszego stopnia zachorował przed 65. rokiem życia, lub tych, u których chorobę rozpoznano u kilku krewnych pierwszego stopnia. Jeśli rak prostaty wystąpił u jednego krewnego pierwszego stopnia w wieku 65 lat lub później, zalecane jest badanie co dwa lata, począwszy od 45. roku życia.
A co z mężczyznami po 70. roku życia?
W wieku 70–74 lat decyzja o kontynuowaniu badań powinna być podejmowana indywidualnie, z uwzględnieniem stanu zdrowia, przewidywanej długości życia i preferencji pacjenta. Jeśli mężczyzna zdecyduje się na dalszy skrining, zalecane jest oznaczanie PSA co dwa lata. ACS nie rekomenduje rutynowych badań przesiewowych od 75. roku życia ani u osób, których przewidywana długość życia jest krótsza niż 10 lat. W szczególnych przypadkach możliwe jest jednak indywidualne rozważenie kontynuowania badań.
Podwyższone PSA nie oznacza raka
Nowe wytyczne określają również progi stężenia PSA wymagające dalszej oceny. U mężczyzn w wieku 45–69 lat jest to co najmniej 3 ng/ml, natomiast w grupie 70–74 lata – 6,5 ng/ml. Przekroczenie tych wartości nie oznacza jednak rozpoznania nowotworu. PSA może wzrastać również w przebiegu łagodnego rozrostu prostaty, zapalenia gruczołu krokowego czy zakażenia układu moczowego. Dlatego przed rozpoczęciem dalszej diagnostyki ACS zaleca powtórzenie badania, najlepiej w okresie od dwóch tygodni do trzech miesięcy.
Jeżeli podwyższone stężenie PSA się utrzymuje, kolejnym krokiem może być rezonans magnetyczny prostaty lub zastosowanie zwalidowanych testów biomarkerowych. Pozwalają one ocenić prawdopodobieństwo występowania istotnego klinicznie nowotworu i ustalić wskazania do biopsji.
Autorzy wytycznych zwracają również uwagę na ryzyko nadrozpoznawalności, czyli wykrywania nowotworów, które nie spowodowałyby objawów ani nie stanowiły zagrożenia dla życia pacjenta. Dlatego w przypadku raka prostaty o niskim ryzyku progresji ACS zaleca rozważenie aktywnego nadzoru zamiast natychmiastowego leczenia radykalnego. Obejmuje on regularne oznaczanie PSA oraz, zależnie od wskazań, badania obrazowe i biopsje. Takie postępowanie pozwala części pacjentów uniknąć lub odroczyć terapię, która może powodować m.in. zaburzenia oddawania moczu i funkcji seksualnych.
Nowe zalecenia mają zwiększyć skuteczność wczesnego wykrywania raka prostaty, a jednocześnie ograniczyć niepotrzebne procedury diagnostyczne i leczenie. Eksperci podkreślają, że decyzja o wykonaniu badań przesiewowych powinna uwzględniać zarówno potencjalne korzyści, jak i związane z nimi ryzyko.