PPK: proste odpowiedzi na trudne pytania (cz. 1)

Pracownicze plany kapitałowe to jeden z najprostszych sposobów na pomnażanie oszczędności. Mimo to wokół programu narosło wiele mitów i niedomówień. Najwyższy czas je wyjaśnić.

Minęło już ponad siedem lat od wejścia w życie ustawy o pracowniczych planach kapitałowych (PPK). Liczy ona ponad 100 stron, ale nawet dokładne przeczytanie nie gwarantuje, że wszystko będzie jasne i nie nasuną się pytania lub wątpliwości. Tym bardziej że w przepisach pojawia się terminologia charakterystyczna dla branży finansowej.

To jednak nie przeszkodziło wielu Polakom na w pełni dobrowolne przystąpienie do tego programu, który pozwala gromadzić i – co warte podkreślenia – pomnażać nadwyżki finansowe bez śledzenia wykresów giełdowych. Bezpośrednie zaangażowanie uczestników PPK na rynku kapitałowym jest praktycznie zerowe, a mimo to odnoszą realne korzyści.

Zysk liczony w tysiącach

Na koniec czerwca 2026 r. łączna liczba aktywnych kont PPK przekroczyła już 5,48 mln. Udział w programie umożliwia prawie 345 tys. podmiotów – z tej możliwości skorzystało już 4,4 mln osób (niektórzy mają więcej niż jeden rachunek). Wciąż jednak wielu Polaków podchodzi do tego programu jak pies do jeża, nie rozumiejąc, że trudno na nim stracić. Uczestnicy PPK zgromadzili na swoich rachunkach łącznie 53,76 mld złotych.

Zdania na temat tego, czy te kilkadziesiąt miliardów to wielki sukces, czy tylko umiarkowany powód do zadowolenia, są w branży finansowej podzielone. Nie ulega jednak wątpliwości, że zestawiając tę sumę z planowanymi przychodami Narodowego Funduszu Zdrowia na 2027 r. (237,3 mld złotych), jest to dość pokaźna kwota. Tym bardziej że siedem lat temu program wystartował od zera.

Jak podano w lipcowym wydaniu „Biuletynu PPK”, średnia wieku uczestników wynosi 40 lat. Oszczędza więcej kobiet niż mężczyzn, chociaż różnica jest minimalna. Prawie 94 proc. to Polacy, a wśród osób innej narodowości dominują Ukraińcy. Na rachunku hipotetycznego uczestnika PPK, oszczędzającego od grudnia 2019 r., wypracowano od 145 proc. do 228 proc. zysku. Oznacza to, że osoby zarabiające przez ostatnie kilka lat po kilka tysięcy złotych brutto mają na swoich rachunkach przynajmniej o kilkanaście tysięcy złotych więcej, niż same wpłaciły. Kto zarabiał więcej, osiągnął większe zyski. Jedni i drudzy pokonali inflację z nawiązką.

Jak to działa?

Mechanizm funkcjonowania PPK jest prosty: wpłacamy minimum 2 proc. swojej pensji brutto (są to na tyle niewielkie kwoty, że większości osób to „nie boli”), a pracodawca dokłada co miesiąc minimum 1,5 proc. brutto. Poza tym otrzymujemy od państwa bonusy – jednorazową wpłatę powitalną (250 złotych) oraz coroczną dopłatę w wysokości 240 złotych. Innymi słowy, do prywatnych oszczędności dokłada się pracodawca i państwo. Zarówno pracownik, jak i pracodawca mogą również dokonywać wpłat dodatkowych (odpowiednio do 2 proc. i do 2,5 proc. wynagrodzenia).

Do PPK przystąpić mogą osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę oraz osoby pracujące na podstawie umów cywilnoprawnych (umowy zlecenia), które podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Pracodawca musi automatycznie zapisywać do programu osoby w wieku 18–55 lat. Zrezygnować lub ponownie przystąpić do programu można w każdej chwili – wystarczy wypełnić odpowiednią deklarację. Starsi mogą przystąpić samodzielnie, pod warunkiem że nie ukończyli 70 lat.

Środki są lokowane głównie w akcje i obligacje za pośrednictwem funduszy zdefiniowanej daty, których celem jest inwestowanie w sposób dostosowany do wieku. Uczestnik programu nie musi nic robić, bo z upływem lat fundusz samodzielnie modyfikuje skład portfela w oparciu o zasadę, że im ktoś jest młodszy, tym większe ryzyko inwestycyjne może podejmować. Rodzaj funduszu można samodzielnie zmienić na mniej lub bardziej agresywny.

Ustawa nakazuje instytucjom zarządzającym PPK – obecnie jest ich dokładnie 16 – aby w części udziałowej przeważały akcje notowane na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. Podmiot wybiera pracodawca w porozumieniu z zakładową organizacją związkową, a jeśli jej nie ma – z reprezentantami załogi.

Własność prywatna i basta

Nie mają racji ci, którzy porównują PPK do otwartych funduszy emerytalnych. Różnic jest sporo – można wręcz powiedzieć, że oba programy więcej dzieli, niż łączy. Przede wszystkim PPK jest niezależne od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a środki gromadzone w ramach programu nie są częścią składki emerytalnej ani nie są zamrożone do osiągnięcia wieku emerytalnego.

Kluczowe jest to, że stanowią one własność prywatną. – Wynikają stąd pewne konsekwencje prawne, np. możliwość dochodzenia roszczeń przed sądem. Nie da się zatem, nie łamiąc prawa własności, tych środków znacjonalizować. Jest to równoznaczne z sytuacją przejęcia naszego samochodu, mieszkania czy konta w banku. Mało realne, prawda? – podkreśla Marta Damm-Świerkocka z zarządu PFR Portal PPK.

Nie ma lepszego argumentu przemawiającego za tym, że środki w PPK są naprawdę prywatne, niż to, że można je wypłacić właściwie w dowolnym momencie. Wystarczy kilka minut, a w ciągu paru dni na rachunek bankowy otrzymamy przelew. Nie trzeba się nawet nikomu tłumaczyć. I choć można to robić regularnie, nie warto iść tą drogą, bo w PPK chodzi o coś zupełnie innego niż o wypłacanie drobnych kwot na bieżąco.

Odroczona gratyfikacja

Celem programu jest długoterminowe oszczędzanie i inwestowanie tak, by gromadzone środki stały się w przyszłości uzupełnieniem świadczenia emerytalnego. I właśnie dlatego wypłaty są najbardziej opłacalne dopiero po ukończeniu 60. roku życia. To wówczas unikniemy zapłaty 19-procentowego podatku Belki. Im dłużej będziemy oszczędzać i inwestować, tym więcej czasu środki mogą pracować na rynku. Czas działa na korzyść cierpliwych.

Jeżeli jednak ktoś się uprze i wypłaci zgromadzone pieniądze wcześniej, tj. przed 60. rokiem życia, całość zostanie pomniejszona o bonusy pochodzące od państwa (tzn. dopłatę powitalną i dopłaty roczne), o 30 proc. wartości wpłat pracodawcy oraz o 19-proc. podatek od zysków kapitałowych wypracowanych przez pozostałą część środków.

„Nawet w przypadku zwrotu wypłacimy więcej, niż wpłaciliśmy – dla oszczędności rocznych zysk wyniesie ok. 50 proc., a przy oszczędzaniu przez 10 lat możemy wypłacić około dwa razy więcej, niż wpłaciliśmy, już po odliczeniu zwrotu wpłat państwa, przekazaniu 30 proc. wpłat pracodawcy na ZUS i opłaceniu podatku od zysków kapitałowych” – czytamy w portalu MojePPK.pl. Na mocy ustawy jest to jedyne oficjalne źródło informacji o tym programie.

Co w razie choroby?

Na szczęście nie trzeba czekać do 60. roku życia, by odzyskać środki zgromadzone w PPK bez żadnych potrąceń. Do 25 proc. można wypłacić jednorazowo lub w ratach na preferencyjnych warunkach, bez pobierania podatku od zysków kapitałowych, w związku z poważną chorobą – swoją, małżonka lub dziecka. Oczywiście musimy to odpowiednio udokumentować.

Przez „poważne zachorowanie” należy rozumieć m.in. całkowitą niezdolność do pracy w świetle ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ustaloną w formie orzeczenia przez lekarza orzecznika lub komisję lekarską ZUS na okres co najmniej dwóch lat. Taką przesłanką jest też zdiagnozowanie u osoby dorosłej m.in. bakteryjnego zapalenia mózgu lub opon mózgowo-rdzeniowych, wirusowego zapalenia mózgu, choroby Alzheimera, choroby Leśniowskiego-Crohna, choroby neuronu ruchowego lub choroby Parkinsona.

W kontekście osób pełnoletnich ustawa wspomina również o gruźlicy, dystrofii mięśniowej, niewydolności nerek, stwardnieniu rozsianym, kardiomiopatii, nowotworze złośliwym, toczniu trzewnym układowym, udarze mózgu, utracie mowy, słuchu lub wzroku, wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, zawale serca, a także chorobie wywołanej przez ludzki wirus upośledzenia odporności (HIV).

U dzieci definicję „poważnego zachorowania” spełnia zdiagnozowanie m.in. choroby Heinego-Medina, zapalenia opon mózgowych, zapalenia mózgu, anemii aplastycznej, przewlekłego aktywnego zapalenia wątroby, padaczki, gorączki reumatycznej, nabytej przewlekłej choroby serca, porażenia (paraliżu), utraty wzroku, utraty słuchu, potransfuzyjnego zakażenia w irusem HIV, schyłkowej niewydolności nerek, tężca, cukrzycy, łagodnego guza mózgu i – podobnie jak u dorosłych – nowotworu złośliwego.

Mariusz Tomczak

Źródło: „Gazeta Lekarska” nr 9/2026