Jak Europa rozlicza odpowiedzialność zawodową

Kto powinien rozstrzygać, czy lekarz naruszył zasady wykonywania zawodu – samorząd lekarski czy państwo? Europejskie systemy odpowiadają na to pytanie na dwa sposoby, ale niezależnie od przyjętego modelu wszędzie obowiązują podobne gwarancje dla obwinionego i coraz większą rolę odgrywa współpraca między państwami.

Kwestia odpowiedzialności zawodowej lekarzy i związanego z tym postępowania prowadzonego przez organy izb lekarskich coraz częściej pojawia się w debacie publicznej i informacjach medialnych, nierzadko z zarzutem, że jest to postępowanie czasochłonne, niezbyt skuteczne oraz że w innych państwach jest to lepiej uregulowane.

Odpowiedzialność zawodowa jest dodatkowym rodzajem odpowiedzialności osób wykonujących określone zawody (w Polsce określane jako zawody zaufania publicznego), obok odpowiedzialności o charakterze powszechnym jak karna, cywilna, pracownicza. Wykonujący dany zawód, w omawianym przepadku lekarz albo lekarz dentysta, może zatem – z powodu tego samego zdarzenia – podlegać jednocześnie kilku rodzajom odpowiedzialności, co niewątpliwie samo w sobie stanowi dodatkową dolegliwość.

Co istotne, postępowanie w zakresie odpowiedzialności zawodowej lekarzy z uwagi na jego represyjny charakter musi gwarantować obwinionemu szczególną ochronę prawną, zbliżoną do standardów procesu karnego (m.in. odpowiednie stosowanie przepisów procedury karnej, prawo do obrony i korzystania z pomocy profesjonalnego obrońcy, domniemanie niewinności, prawo do milczenia, dwuinstancyjność postępowania).

Oznacza to, że organ prowadzący postępowanie musi zebrać materiał dowodowy tak samo miarodajny jak w postępowaniu karnym, a to siłą rzeczy wymaga czasu, choćby dlatego, że organy prowadzące to postępowanie nie mają takich uprawnień i możliwości jak prokuratura i Policja.

Między rządem i samorządem

W innych państwach europejskich odpowiedzialność zawodowa lekarzy opiera się na podobnych zasadach jak w Polsce, choć poszczególne systemy różnią się, m.in. organami prowadzącymi postępowanie, katalogiem kar i procedurami ich orzekania. Wynika to z faktu, że kwestie te regulują przepisy krajowe – nie istnieje jeden ogólnoeuropejski ani unijny system odpowiedzialności zawodowej lekarzy.

Jednocześnie ze względu na rosnącą mobilność lekarzy wykonujących zawód w więcej niż jednym państwie prawo unijne przewiduje wymianę informacji pomiędzy państwami o orzeczonych wobec lekarzy sankcjach, co może w znaczący sposób stanowić przeszkodę dla możliwości wykonywania zawodu w innym państwie.

Analiza europejskich systemów odpowiedzialności zawodowej lekarzy pozwala wyodrębnić ich dwa zasadnicze modele. W pierwszym, tak jak ma to miejsce w Polsce, organami właściwymi do rozstrzygania spraw z zakresu odpowiedzialności zawodowej są samorządy zawodowe. W drugim modelu kompetencja ta należy do organów administracji rządowej.

Model samorządowy funkcjonuje m.in. w takich państwach, jak: Austria, Belgia, Chorwacja, Czechy, Francja, Hiszpania, Niemcy (niektóre sankcje orzeka izba lekarska, a te najdalej idące, jak zawieszenie albo pozbawienie uprawnień zawodowych, organy administracji landowej), Portugalia, Rumunia, Słowenia, Włochy. W tych krajach samorządy lekarskie sprawują pieczę nad należytym wykonywaniem zawodu i prowadzą postępowanie dyscyplinarne.

W drugiej grupie państw sprawami z zakresu odpowiedzialności zawodowej lekarzy zajmują się organy funkcjonujące w ramach administracji rządowej – taki model obejmuje m.in. Cypr, Danię, Estonię, Finlandię, Irlandię, Niderlandy, Norwegię, Wielką Brytanię, Szwecję.

We wszystkich tych systemach zapewnia się lekarzowi, którego dotyczy postępowanie, gwarancje procesowe takie jak w Polsce, czyli przede wszystkim domniemanie niewinności i prawo do obrony oraz kontrolę instancyjną. Katalog kar dyscyplinarnych bywa różny – podobnie jak w Polsce – od kar łagodnych, typu upomnienie i nagana, do kar dotkliwych, ograniczających bądź uniemożliwiających dalsze wykonywanie zawodu (czasowo albo na zawsze).

Współpraca ponad granicami

Istotnym elementem wspólnym dla systemów odpowiedzialności zawodowej lekarzy w państwach UE jest tzw. mechanizm ostrzegania przewidziany w dyrektywie 2005/36/WE. Przepisy te zobowiązują właściwe organy państw członkowskich do wzajemnego przekazywania sobie informacji o lekarzach, wobec których wydano zakaz lub ograniczenie, nawet tymczasowo, prowadzenia na terytorium tego państwa działalności zawodowej.

Współpraca ta funkcjonuje niezależnie od tego, czy kompetencje w ramach nadzoru nad wykonywaniem zawodu lekarza sprawuje samorząd zawodowy, czy organy administracji rządowej. Wymiana informacji odbywa się za pośrednictwem Systemu Wymiany Informacji na Rynku Wewnętrznym (System IMI). Po wystąpieniu z UE w tym systemie nie uczestniczy Wielka Brytania – organy brytyjskie wielokrotnie podkreślały, że bardzo tego żałują.

W Polsce okręgowe rady lekarskie przekazują za pośrednictwem systemu IMI informacje o prawomocnie orzeczonych sankcjach skutkujących ograniczeniem lub zawieszeniem prawa wykonywania zawodu lekarza albo lekarza dentysty, a także otrzymują analogiczne informacje z zagranicy.

Bezpieczeństwo pacjentów

W tym kontekście ciekawym zagadnieniem jest transgraniczne oddziaływanie orzeczonych sankcji. Co do zasady, kara orzeczona w ramach odpowiedzialności zawodowej wywiera bezpośrednie skutki w państwie, w którym została orzeczona.

Jednocześnie jednak informacja o jej nałożeniu, przekazana poprzez system IMI organom wszystkich pozostałych państw UE, może wpływać na sytuację zawodową danej osoby także w tych innych państwach (np. odmowę przyznania uprawnień z uwagi na karalność w innym państwie, podjęcie własnego postępowania lub automatyczne zastosowanie sankcji orzeczonej za granicą). System ten stanowi jeden z instrumentów poprawiających bezpieczeństwo pacjentów oraz przejrzystość wykonywania zawodów medycznych w ramach jednolitego rynku europejskiego.

Lekarz przed trybunałem

Interesujący punkt odniesienia dla analizy odpowiedzialności zawodowej lekarzy w Europie stanowi system obowiązujący w Wielkiej Brytanii. Kluczową rolę w tym systemie odgrywa organ General Medical Council (GMC), realizujący swoje zadania między innymi za pośrednictwem wyspecjalizowanego podmiotu – Medical Practitioners Tribunal Service (MPTS).

GMC jest organem odpowiedzialnym za sprawowanie nadzoru nad wykonywaniem zawodu lekarza w Wielkiej Brytanii, co obejmuje prowadzenie postępowania wyjaśniającego dotyczącego potencjalnych naruszeń standardów wykonywania zawodu. Jeżeli zgromadzony materiał dowodowy wskazuje na możliwość naruszenia przez lekarza norm zawodowych, etycznych lub prawnych, sprawę kieruje się do rozpoznania przez MPTS, który pełni funkcję niezależnego organu orzekającego.

Zadaniem MPTS jest przeprowadzenie niezależnej oceny sprawy na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego. W przypadku stwierdzenia naruszenia możliwe jest zastosowanie jednej z przewidzianych prawem sankcji, których podstawowym celem jest zapewnienie bezpieczeństwa pacjentów oraz ochrona zaufania społecznego do zawodu lekarza.

Co ciekawe, w skład trybunałów PTS wchodzą zarówno przedstawiciele zawodów medycznych – lekarze zarejestrowani w GMC i posiadający prawo wykonywania zawodu, jak i osoby niezwiązane zawodowo z medycyną. Wszyscy członkowie trybunałów przechodzą proces kwalifikacyjny oraz uczestniczą w obowiązkowych szkoleniach mających zapewniać jak najwyższy poziom orzecznictwa.

Istotnym elementem postępowań prowadzonych przed MPTS jest udział asesorów prawnych (legal assessors). Ich zadaniem jest udzielanie wsparcia w zakresie wykładni prawa, kwestii proceduralnych oraz zagadnień dowodowych pojawiających się w toku postępowania. Funkcję tę mogą pełnić osoby wykonujące określone zawody prawnicze z co najmniej pięcioletnim doświadczeniem zawodowym.

Znaczenie praktyczne dla działalności orzeczniczej MPTS mają wytyczne Guidance for MPTS Tribunals z 2025 r. zawierające wskazówki dotyczące kar dyscyplinarnych – dokument ten wskazuje przesłanki przemawiające za zastosowaniem określonych środków, służąc zapewnieniu większej jednolitości orzecznictwa.

Katalog podstawowych sankcji stosowanych przez MPTS obejmuje: warning, czyli upomnienie/naganę, conditions, polegające na ograniczeniu prawa wykonywania zawodu poprzez orzeczenie określonych warunków praktyki zawodowej, suspension, czyli czasowe zawieszenie prawa wykonywania zawodu, oraz erasure, oznaczające skreślenie lekarza z rejestru.

Jednak w przeciwieństwie do wielu systemów prawnych brytyjski model odpowiedzialności zawodowej przewiduje możliwość ponownego wpisu do rejestru lekarzy. Lekarz może wystąpić z wnioskiem o ponowne prawo wykonywania zawodu po upływie pięciu lat od wydania decyzji o skreśleniu. Sankcja ta nie ma więc charakteru definitywnego, dopuszczając możliwość powrotu do wykonywania zawodu.

Odmienne rozwiązanie przyjęto w polskim systemie – kara pozbawienia prawa wykonywania zawodu, przewidziana w ustawie o izbach lekarskich, ma w obecnym stanie prawnym charakter trwały.

Dr n. pr. Paulina Tomaszewska-Rozbicka, radca prawny, Marek Szewczyński, radca prawny

Źródło: „Gazeta Lekarska” nr 9/2026